Ondersteek juist gebruiken, kiezen en reinigen: gids voor zorg & kliniek 2026

De ondersteek goed aanbrengen is een basisvaardigheid in de zorg. Vooraf: handhygiëne en handschoenen, een absorberende onderlegger in bed, de ondersteek binnen handbereik (rvs kunt u met warm water op temperatuur brengen) en een korte uitleg aan de persoon. Deur dicht en het dekbed slechts zo ver terugslaan als nodig: privacy hoort bij goede zorg.

1. Kan de persoon meehelpen: knieën gebogen, bekken optillen („bruggetje“) en de ondersteek met de platte rand naar voren onder de billen schuiven.
2. Is de persoon immobiel: voorzichtig op de zij draaien, de ondersteek tegen de billen plaatsen, vasthouden en de persoon terugrollen op de rug.
3. Positie controleren: de billen liggen midden boven de opening, zonder drukpunten.
4. Het hoofdeinde iets omhoog zetten als de toestand het toelaat en de bel binnen handbereik leggen.
5. Voor het verwijderen dezelfde techniek omgekeerd toepassen; houd de ondersteek horizontaal om morsen te voorkomen.
6. De huid reinigen en goed drogen, de ondersteek met het deksel sluiten en afvoeren voor reiniging.

Beide materialen hebben hun sterke punten: de keuze hangt af van de zorgsituatie en de geplande reiniging.

Kort samengevat: het lichte kunststofmodel is vaak eerste keus in de thuiszorg, terwijl instellingen met machinale reiniging vaak rvs kiezen. HaseMed voert beide varianten van circa 31 cm.

Een goed sluitend deksel vermindert geuren en spatten tijdens het transport, beschermt de omgeving en de waardigheid van de verzorgde persoon, zeker op meerpersoonskamers. Beide HaseMed ondersteken worden standaard met deksel geleverd.

Praktische regels: de gebruikte ondersteek direct sluiten en vlot legen; na het reinigen ondersteek en deksel apart en volledig laten drogen, want restvocht onder het deksel bevordert geurvorming. Hardnekkige geuren komen meestal van resten in krassen of onder randen: grondig borstelen, regelmatig desinfecteren en sterk bekraste kunststof ondersteken vervangen werkt beter dan geparfumeerde sprays.

In klinieken en verpleeghuizen worden ondersteken doorgaans machinaal gereinigd in een pospoeler (reinigings- en desinfectieapparaat voor containers voor menselijke uitscheidingen), waarvan de eisen zijn beschreven in norm DIN EN ISO 15883-3 (Duitse uitgave van de internationale norm). Het apparaat leegt, reinigt en desinfecteert thermisch in een gesloten proces.

De effectiviteit van thermische desinfectie wordt uitgedrukt in de A0-waarde, een combinatie van temperatuur en inwerktijd; welke waarde vereist is, bepaalt het hygiëneplan van de instelling (voor uitscheidingscontainers is minimaal A0 60 gebruikelijk). Waar daarnaast sterilisatie vereist is, is rvs in principe geschikt voor stoomsterilisatie volgens DIN EN ISO 17665; de fabrikantopgave en de aanwijzingen van de hygiëneverantwoordelijke zijn altijd leidend.

Thuis is er geen pospoeler, maar met een vaste routine bereikt u toch een goed hygiëneniveau. Na elk gebruik:

1. Handschoenen aan, inhoud in het toilet legen en de ondersteek altijd gesloten met het deksel vervoeren.
2. Eerst met koud water uitspoelen – heet water laat eiwithoudende resten stollen en hechten.
3. Grondig reinigen met sanitairreiniger en een borstel die alleen hiervoor wordt gebruikt, ook onder de rand en op het deksel.
4. Regelmatig desinfecteren met een geschikt oppervlaktedesinfectiemiddel volgens de fabrikantopgave (concentratie, inwerktijd).
5. Ondersteek en deksel volledig laten drogen en droog bewaren; afsluiten met handhygiëne.

De ondersteek hoort niet in de vaatwasser waarin ook serviesgoed wordt gereinigd. Is er een infectieziekte vastgesteld, vraag dan het zorgteam naar aanvullende desinfectiemaatregelen.

De rand van een ondersteek oefent druk uit op stuit en billen – precies de zones die bij bedlegerige mensen toch al decubitusgevoelig zijn. Daarom: de tijd op de ondersteek zo kort mogelijk houden, de persoon er niet lang zonder toezicht op laten liggen en de ondersteek nooit over de huid trekken.

Na elk gebruik de huid reinigen, zacht drogen en kort inspecteren: vocht weekt de huid en verhoogt het risico verder. Roodheid die na drukontlasting niet snel wegtrekt, kan een vroeg waarschuwingssignaal zijn – laat de huid dan tijdig beoordelen door een verpleegkundige of arts. Deze aanwijzingen vervangen geen individuele beoordeling.

Veel ziekenhuizen gebruiken wegwerpondersteken van geperste pulp (cellulose): ze worden in een herbruikbare houder geplaatst en na gebruik met inhoud en al in een vermaler (macerator) afgevoerd. Voordeel: geen reiniging van de ondersteek zelf, wat vooral bij isolatieverpleging gewaardeerd wordt. Voorwaarde is wel de bijbehorende afvoertechniek, die thuis vrijwel nooit aanwezig is.

Herbruikbare ondersteken van kunststof of rvs zijn de oplossing voor de thuiszorg en voor instellingen met een pospoeler: ze gaan lang mee en beperken afval, maar vragen consequente reiniging en desinfectie. Voor de meeste zorghuishoudens is een goede herbruikbare ondersteek met deksel de praktischere keuze.

Op het eerste gezicht lijken ondersteken op elkaar – de verschillen zitten in de details.

• Maat: circa 31 cm lengte is de standaard voor volwassenen.
• Vorm: een verlaagde, platte voorrand vergemakkelijkt het aanbrengen.
• Stabiliteit en draagkracht: de ondersteek mag onder belasting niet vervormen; bij een hoger lichaamsgewicht de fabrikantopgave controleren.
• Grepen of gripzones: een grip-vaste rand maakt inschuiven en horizontaal wegdragen veiliger.
• Deksel: vrijwel onmisbaar voor geurbeheersing en discreet transport.
• Materiaal: kunststof voor thuis, rvs voor machinale reiniging en sterilisatie.
• Glad oppervlak: hoe minder randen en uitsparingen, hoe eenvoudiger de reiniging.

In Duitsland kan een ondersteek, afhankelijk van het individuele geval, worden aangemerkt als zorghulpmiddel volgens § 40 SGB XI (Duitse verzekering voor langdurige zorg); de bevoegde kas beslist. In Nederland verschillen de voorwaarden voor eventuele vergoeding via zorgverzekeraar, Wmo of Wlz: informeer vóór aankoop bij uw zorgverzekeraar of gemeente.

Deze informatie is een algemene richtlijn en vervangt geen bindende uitspraak van de betalende instantie.

In instellingen hangt de hygiënekwaliteit minder af van de ondersteek zelf dan van de organisatie eromheen. Standaardisatie: één uniform model per afdeling vereenvoudigt machinale reiniging, voorraadbeheer en het inwerken van nieuwe collega's; ook blijven deksels uitwisselbaar. Markering: afhankelijk van het hygiëneplan worden ondersteken bewonergebonden toegewezen en gemarkeerd, of na elk gebruik centraal gereinigd; essentieel is een duidelijke scheiding van schoon en vuil.

Ploegendienst: duidelijke verantwoordelijkheden voorkomen dat gebruikte ondersteken blijven staan: wie leegt, wie brengt naar de pospoeler, waar staat de schone voorraad? Zorg voor voldoende exemplaren per afdeling, met reserve voor nacht- en weekenddiensten, en een dekselplicht bij elk transport over de gang.

HaseMed voert beide in deze gids beschreven varianten, met deksel en in de beproefde standaardlengte van circa 31 cm:

• HaseMed ondersteek met deksel, kunststof, 31 cm – licht, breukvast en bestand tegen gangbare reinigings- en desinfectiemiddelen; eerste keus voor de thuiszorg.
• HaseMed ondersteek met deksel, rvs, ca. 31 cm – roestvrij, met goed sluitend deksel en gladde, onderhoudsvriendelijke oppervlakken; ideaal voor instellingen met hoge reinigingseisen.

Meer hulpmiddelen voor zorg in bed vindt u in de categorie zorg & incontinentie; moet er alleen urine worden opgevangen, kijk dan in onze gids over urineflessen.